პითაგორა

ადამიანი, რომელმაც სამყაროს საფუძვლად რიცხვი, ჰარმონია და უხილავი წესრიგი დაინახა

თუ ჰერმეს ტრისმეგისტოსის შემთხვევაში ისტორია და მითი ერთმანეთში თითქმის განუყოფლად არის გადახლართული, პითაგორასთან კიდევ უფრო უცნაურ მდგომარეობაში აღმოვჩნდებით.

პითაგორა რეალური ისტორიული პიროვნება იყო.

მაგრამ რაც უფრო ვცდილობთ მის პიროვნებას მივუახლოვდეთ, მით უფრო ხშირად გვხვდება ლეგენდა.

იგი იყო ფილოსოფოსი, რელიგიური მასწავლებელი, მათემატიკური აზროვნების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფიგურა და საიდუმლო საძმოს დამფუძნებელი. მოგვიანებით მას მიაწერდნენ სასწაულებს, წინასწარმეტყველურ უნარებს, ცხოველებთან საუბარს, წინა ცხოვრებების გახსენებასა და თითქმის ზებუნებრივ სიბრძნეს.

მისი სახელიდან წარმოიშვა სიტყვა „პითაგორელი“, მაგრამ პითაგორელობა უბრალოდ მათემატიკური სკოლა არ ყოფილა.

ეს იყო ცხოვრების წესი.

სულიერი დისციპლინა.

სამყაროს აღქმის სისტემა.

და უპირველეს ყოვლისა — რწმენა, რომ ხილული ქაოსის უკან უხილავი მათემატიკური წესრიგი იმალება.

ადამიანი, რომლის საკუთარი ნაწერები არ გვაქვს

პითაგორა დაახლოებით ძვ. წ. VI საუკუნეში ცხოვრობდა. ტრადიციულად მისი დაბადება დაახლოებით ძვ. წ. 570 წლით თარიღდება.

იგი დაიბადა ეგეოსის ზღვაში მდებარე კუნძულ სამოსზე.

მაგრამ აქვე ჩნდება პირველი სირთულე.

პითაგორას საკუთარი ხელით დაწერილი ტექსტები ჩვენამდე არ შემორჩენილა და ბევრი მკვლევარი ფიქრობს, რომ შესაძლოა მას საერთოდ არ დაუწერია წიგნები.

ჩვენ მას ძირითადად მოგვიანებით მცხოვრები ავტორების საშუალებით ვიცნობთ.

ეს ნიშნავს, რომ პითაგორას ისტორიული სახე საუკუნეების განმავლობაში მისი მოწაფეების, ფილოსოფოსების, ნეოპლატონიკოსებისა და მისტიკოსების მიერ შექმნილ ლეგენდებთან შეერწყა.

ამიტომ როდესაც ვამბობთ:

„პითაგორამ თქვა...“

ყოველთვის სიფრთხილეა საჭირო.

ზოგჯერ შეიძლება საუბარი გვქონდეს თვითონ პითაგორას იდეაზე.

ზოგჯერ — ადრეული პითაგორელების სწავლებაზე.

ზოგჯერ კი ბევრად გვიან შექმნილ ტრადიციაზე.

თუმცა ამ გაურკვევლობის მიუხედავად, ერთი რამ აშკარაა:

პითაგორას სახელმა დასავლური აზროვნების ისტორიაში უზარმაზარი ინტელექტუალური და ეზოთერული სამყარო შექმნა.

სამოსიდან საიდუმლო ცოდნის საძიებლად

პითაგორას ახალგაზრდობის შესახებ უამრავი ისტორია არსებობს.

ანტიკური ბიოგრაფები მოგვითხრობენ, რომ ახალგაზრდა პითაგორა მხოლოდ ადგილობრივი ცოდნით არ დაკმაყოფილდა.

მას სურდა გაეგო, რა იმალებოდა სამყაროს გარეგანი ფორმების მიღმა.

ამიტომ მოგვიანებით გავრცელებული ტრადიციების მიხედვით მან იმოგზაურა სხვადასხვა ქვეყანაში.

ყველაზე ცნობილი ამბავი მის ეგვიპტეში მოგზაურობას უკავშირდება.

ლეგენდის მიხედვით პითაგორა ეგვიპტელ ქურუმებთან სწავლობდა მათემატიკას, გეომეტრიას, რელიგიურ საიდუმლოებებსა და საკრალურ წესებს.

ზოგი გვიანდელი ტრადიცია უფრო შორსაც მიდის და მას ბაბილონელ მოგვებთან, სპარსულ სიბრძნესთან და სხვა აღმოსავლურ სკოლებთან აკავშირებს.

ამ ისტორიების ყველა დეტალის ისტორიულად დადასტურება შეუძლებელია.

მაგრამ თვითონ ლეგენდა ძალიან მნიშვნელოვანია.

რატომ?

რადგან მოგვიანებით პითაგორა დასავლურ სამყაროში იქცა უძველესი აღმოსავლური სიბრძნის მემკვიდრის არქეტიპად.

ის თითქოს ადამიანი იყო, რომელმაც სხვადასხვა ცივილიზაციის დაფარული ცოდნა შეაგროვა და შემდეგ ერთ სისტემად გარდაქმნა.

კროტონი — ადგილი, სადაც სკოლა საძმოდ გადაიქცა

საბოლოოდ პითაგორა სამხრეთ იტალიაში, ბერძნულ ქალაქ კროტონში დასახლდა.

სწორედ აქ დაიწყო მისი ისტორიის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი.

მან ჩამოაყალიბა საზოგადოება, რომელსაც დღეს პითაგორელთა სკოლას ვუწოდებთ.

მაგრამ სიტყვა „სკოლა“ შეიძლება შეცდომაში შეგვიყვანოს.

ეს არ ყოფილა უბრალოდ ადგილი, სადაც მოსწავლეები მათემატიკის გაკვეთილებზე დადიოდნენ.

პითაგორელთა გაერთიანებას ჰქონდა ფილოსოფიური, რელიგიური, ეთიკური და ნაწილობრივ საიდუმლო საძმოს ხასიათი.

მის წევრებს გარკვეული წესების დაცვა მოეთხოვებოდათ.

სწავლება დაკავშირებული იყო თვითკონტროლთან, ცხოვრების წესთან, სულის განწმენდასთან და საზოგადოების წევრებს შორის განსაკუთრებულ ერთობასთან.

პითაგორელისთვის ფილოსოფია მხოლოდ ფიქრი არ იყო.

ფილოსოფიით უნდა გეცხოვრა.

დუმილი როგორც სულიერი პრაქტიკა

პითაგორელთა შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გადმოცემა დუმილის დისციპლინას ეხება.

გვიანდელი წყაროების მიხედვით ახალ მოსწავლეებს გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მასწავლებლის მოსმენა და დუმილის დაცვა ევალებოდათ.

ეს შეიძლება მხოლოდ მორჩილების მოთხოვნად მოგვეჩვენოს.

მაგრამ მისტიკური თვალსაზრისით მას უფრო ღრმა მნიშვნელობაც ჰქონდა.

ადამიანი ჩვეულებრივ მუდმივად საუბრობს.

გარეთ — სიტყვებით.

შიგნით — აზრებით.

მაგრამ თუ შინაგანი ხმაური არასოდეს ჩერდება, როგორ უნდა შეამჩნიო ის წესრიგი, რომელიც შენზე გაცილებით დიდია?

ამიტომ დუმილი პითაგორელთა ტრადიციაში თვითდისციპლინის სიმბოლოდ იქცა.

ჯერ ისწავლე მოსმენა.

შემდეგ — გაგება.

და მხოლოდ ამის შემდეგ — საუბარი.

ვინ იყვნენ „აკუსმატიკოსები“ და „მათემატიკოსები“?

პითაგორელთა ტრადიციაში მოგვიანებით გამოიკვეთა სხვადასხვა მიმართულება.

ერთ ჯგუფს ხშირად აკუსმატიკოსებს უკავშირებენ.

მათთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მასწავლებლისგან მიღებული გამონათქვამები, ცხოვრების წესები, აკრძალვები და რელიგიურ-ეთიკური დისციპლინა.

სხვა მიმართულებას მათემატიკოსებთან აკავშირებენ — მათთან, ვინც რიცხვებს, გეომეტრიას, მუსიკალურ პროპორციებსა და კოსმოსის სტრუქტურას უფრო ღრმად იკვლევდა.

ეს დაყოფა გვიჩვენებს, რამდენად განსხვავდებოდა პითაგორელთა სამყარო თანამედროვე წარმოდგენისგან.

რიცხვი მათთვის მხოლოდ გამოთვლის საშუალება არ იყო.

რიცხვი რეალობის გასაღები იყო.

„ყველაფერი რიცხვია“

პითაგორელთა ფილოსოფიასთან დაკავშირებული ყველაზე ცნობილი იდეაა:

ყველაფერი რიცხვია.

ამ ფრაზას მარტივად შეიძლება არასწორი მნიშვნელობა მივცეთ.

პითაგორელები არ ამბობდნენ მხოლოდ იმას, რომ ყველაფრის დათვლა შეიძლება.

მათი აღმოჩენა გაცილებით ღრმა იყო.

მათ შენიშნეს, რომ ბუნებაში არსებული წესრიგი ხშირად რიცხვითი ურთიერთობებით გამოიხატება.

განსაკუთრებით ძლიერი მაგალითი მუსიკა აღმოჩნდა.

მუსიკის საიდუმლო

წარმოიდგინეთ დაჭიმული სიმი.

თუ მას მთლიან სიგრძეზე ააჟღერებთ, ერთ ბგერას მიიღებთ.

თუ სიმის სიგრძეს გარკვეული ზუსტი პროპორციით შეცვლით, სხვა ბგერა წარმოიქმნება.

და საოცარი რამ ხდება:

სასიამოვნო მუსიკალური ინტერვალები მარტივ რიცხვით თანაფარდობებს ემთხვევა.

ოქტავა შეიძლება გამოიხატოს შეფარდებით 2:1.

კვინტა — 3:2.

კვარტა — 4:3.

ეს აღმოჩენა პითაგორელური მსოფლმხედველობისთვის რევოლუციური იყო.

ყური ჰარმონიას ისმენდა.

მაგრამ ამ ჰარმონიის უკან რიცხვი იდგა.

ანუ უხილავი მათემატიკური თანაფარდობა შეიძლებოდა ხილულ და მოსმენად სამყაროში სილამაზედ გამოვლენილიყო.

აქედან ჩნდებოდა გაცილებით დიდი კითხვა:

თუ მუსიკაში ჰარმონიას რიცხვი ქმნის, იქნებ იგივე პრინციპი მოქმედებს მთელ სამყაროში?

კოსმოსი — მოწესრიგებული სამყარო

პითაგორელებისთვის სამყარო უბრალოდ შემთხვევითი მატერიის გროვა არ იყო.

იგი იყო კოსმოსი — წესრიგიანი, ჰარმონიული მთლიანობა.

რიცხვი, ფორმა, პროპორცია და მოძრაობა ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო.

ადამიანი კი ამ კოსმოსის გარეთ არ იდგა.

მისი სხეულიც, სულიც და ცხოვრებაც უფრო დიდი წესრიგის ნაწილი იყო.

აქ ჩნდება პითაგორელობის ერთ-ერთი ულამაზესი იდეა:

კარგად მოწყობილი ადამიანის სული ჰარმონიულ მუსიკალურ ინსტრუმენტს ჰგავს.

თუ ვნებები, სურვილები და ქცევები უწესრიგოა, შინაგანი ჰარმონია ირღვევა.

თუ ადამიანი საკუთარ ბუნებას აწესრიგებს, იგი თანდათან კოსმიურ წესრიგთან თანხმობაში შედის.

ამგვარად ეთიკა, მუსიკა, მათემატიკა და სულიერი განვითარება ერთმანეთისგან განცალკევებული სფეროები აღარ არის.

ყველაფერი ერთ პრინციპს ემორჩილება:

ჰარმონიას.

სფეროთა მუსიკა

პითაგორელთა სახელთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული კიდევ ერთი საოცარი იდეა — სფეროთა ჰარმონია, რომელსაც მოგვიანებით ხშირად „სფეროთა მუსიკას“ უწოდებდნენ.

ციური სხეულები მოძრაობენ.

მათი მოძრაობები გარკვეულ მანძილებსა და პროპორციებს ემორჩილება.

თუ მუსიკალური ჰარმონია რიცხვით პროპორციებზეა აგებული, მაშინ შესაძლოა თვითონ კოსმოსის მოძრაობაც ერთგვარ უზარმაზარ ჰარმონიას ქმნიდეს.

ადამიანი მას ჩვეულებრივი ყურით ვერ ისმენს.

მაგრამ სამყაროს სტრუქტურა თითქოს მუსიკალურია.

ეს იდეა საუკუნეების განმავლობაში გაგრძელდა.

მას შეხვდებით პლატონურ და ნეოპლატონურ ფილოსოფიაში, შუა საუკუნეების კოსმოლოგიაში, რენესანსის ჰერმეტიზმსა და მოგვიანებით ასტროლოგიურ და ოკულტურ სისტემებში.

სამყარო გადაიქცა უზარმაზარ ინსტრუმენტად.

პლანეტები — მის სიმებად.

რიცხვი — კანონად.

ჰარმონია — ღვთაებრივი წესრიგის გამოხატულებად.

ტეტრაქტისი — ათი წერტილის საიდუმლო

პითაგორელთა ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სიმბოლო იყო ტეტრაქტისი.

იგი ათი წერტილისგან შედგება, რომლებიც ოთხ რიგადაა განლაგებული:

ერთი,

შემდეგ ორი,

შემდეგ სამი,

შემდეგ ოთხი.

ანუ:

1 + 2 + 3 + 4 = 10.

დღეს ეს შეიძლება უბრალო სამკუთხედად მოგვეჩვენოს.

პითაგორელებისთვის კი იგი საკრალური მნიშვნელობის მქონე სიმბოლო იყო.

პირველი ოთხი რიცხვის ურთიერთობაში ისინი ხედავდნენ ერთიანობას, დაყოფას, ურთიერთობასა და დასრულებულ მთლიანობას.

ამავე რიცხვებში თავსდებოდა ძირითადი მუსიკალური თანაფარდობებიც.

ამიტომ ტეტრაქტისი ერთგვარი პატარა კოსმოსი გახდა.

გადმოცემის მიხედვით პითაგორელები მასზე ფიცსაც კი დებდნენ.

ეს უკვე კარგად გვიჩვენებს განსხვავებას თანამედროვე და პითაგორელურ მათემატიკას შორის.

ჩვენთვის რიცხვი ძირითადად რაოდენობაა.

მათთვის რიცხვი შეიძლებოდა ყოფილიყო კოსმიური პრინციპი.

ერთი, ორი, სამი, ოთხი...

პითაგორელურ ტრადიციაში რიცხვებს თვისებრივი მნიშვნელობებიც ენიჭებოდა.

ერთი — ერთიანობასა და საწყისს უკავშირდებოდა.

ორი — გაყოფას, განსხვავებასა და პოლარობას.

სამი — ურთიერთობისა და სტრუქტურის ახალ დონეს.

ოთხი — სიმყარესა და დასრულებულ წყობას.

ამგვარი რიცხვითი სიმბოლიზმი შემდგომ საუკუნეებში დასავლური ეზოთერიზმის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საფუძვლად იქცა.

მის კვალს ვხვდებით ნეოპლატონიზმში, ქრისტიანულ მისტიკაში, კაბალის დასავლურ ინტერპრეტაციებში, ალქიმიაში, ჰერმეტიზმსა და ოკულტურ ნუმეროლოგიაში.

მაგრამ მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ ისტორიული პითაგორელობა და გაცილებით გვიან შექმნილი ნუმეროლოგიური სისტემები.

ყველაფერი, რასაც დღეს „პითაგორას ნუმეროლოგიის“ სახელით შეხვდებით, თავად ისტორიული პითაგორას სწავლება არ არის.

სულის გადასახლება

პითაგორას მისტიკური სწავლების კიდევ ერთი ცენტრალური ნაწილი იყო სულის გადასახლების — მეტემფსიქოზის იდეა.

ადამიანის სული სხეულის სიკვდილით არ ქრება.

იგი შეიძლება სხვა სხეულში გადავიდეს.

და ეს პროცესი განმეორდეს.

ანტიკურ წყაროებში არსებობს ცნობილი ამბავი, რომლის მიხედვითაც პითაგორამ ერთხელ დაინახა, როგორ სცემდნენ ძაღლს და თითქოს თქვა, რომ შეჩერებულიყვნენ, რადგან მის ყეფაში გარდაცვლილი მეგობრის სული ამოიცნო.

ამბავი შესაძლოა სატირული ან ლეგენდარული იყოს, მაგრამ ის ძალიან კარგად გვიჩვენებს, თუ რა იდეასთან აკავშირებდნენ პითაგორას თანამედროვეები და შემდგომი ავტორები.

სული მხოლოდ ერთ სიცოცხლეს არ ეკუთვნის.

სხეული დროებითია.

სულის ისტორია კი გაცილებით გრძელია.

ახსოვდა თუ არა პითაგორას წინა ცხოვრებები?

გვიანდელი ტრადიცია კიდევ უფრო შორს მიდიოდა.

პითაგორას მიაწერდნენ უნარს, გაეხსენებინა საკუთარი წინა ინკარნაციები.

ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გადმოცემით იგი ამტკიცებდა, რომ ერთ-ერთ წინა ცხოვრებაში იყო ევფორბოსი, ტროას ომის გმირი.

ამბობდნენ, რომ მან ტაძარში ევფორბოსის ფარიც კი ამოიცნო.

ისტორიულ ფაქტად ამის მიღება შეუძლებელია.

მაგრამ ლეგენდის მნიშვნელობა სხვა რამეშია:

პითაგორას მიმდევრებისთვის მასწავლებელი უბრალოდ ჭკვიანი ადამიანი არ იყო.

იგი წარმოედგინათ ადამიანად, რომელმაც ცნობიერების ჩვეულებრივ საზღვრებს გადააბიჯა.

რატომ უნდა განიწმინდოს სული?

თუ სული ერთი სხეულიდან მეორეში გადადის, მაშინ ადამიანის მთავარი მიზანი მხოლოდ ერთი ცხოვრების განმავლობაში სიმდიდრის, ძალაუფლების ან სიამოვნების დაგროვება ვერ იქნება.

საჭიროა კათარსისი — განწმენდა.

ადამიანმა უნდა მოაწესრიგოს საკუთარი ცხოვრება.

შეამციროს ვნებების ბატონობა.

დაიცვას ზომიერება.

შეისწავლოს მუსიკა და ფილოსოფია.

იცხოვროს დისციპლინირებულად.

სულიერი პრაქტიკის მიზანი იყო სულის იმ მდგომარეობამდე მიყვანა, სადაც იგი უფრო მაღალი წესრიგისკენ მიმართავდა ყურადღებას.

აქ პითაგორელობა მათემატიკის სახელმძღვანელოს საბოლოოდ სცდება.

რიცხვების შესწავლაც კი შეიძლება სულის განწმენდის საშუალებად იქცეს.

რატომ?

რადგან მათემატიკური ჭეშმარიტება გრძნობად სამყაროზე მაღლა დგას.

სამკუთხედი შეიძლება ქვიშაზე დახაზო და წაშალო.

მაგრამ სამკუთხედის მათემატიკური პრინციპი არ ქრება.

ასეთი აზროვნება მოგვიანებით პლატონის ფილოსოფიაში უზარმაზარ მნიშვნელობას შეიძენს.

ყოველდღიური ცხოვრების უცნაური წესები

პითაგორელთა შესახებ მრავალი უცნაური აკრძალვა და წესი შემოგვრჩა.

მაგალითად, მათ უკავშირებდნენ მითითებებს:

არ გადააბიჯო გარკვეულ საგნებს;

არ შეეხო კონკრეტულ საკვებს;

არ აიღო მიწაზე დაცემული რაღაც;

განსაკუთრებული წესით მოექეცი ცეცხლს;

და ყველაზე ცნობილი —

„არ ჭამო ლობიო.“

რატომ ლობიო?

ამის შესახებ იმდენი ახსნა არსებობს, რომ თვითონ გაურკვევლობა გახდა პითაგორელთა ლეგენდის ნაწილი.

ზოგი ამას რელიგიურ ტაბუს უკავშირებდა.

ზოგი — სულთა სამყაროს.

ზოგი — სხეულებრივ მიზეზებს.

ზოგი კი საერთოდ სიმბოლურ განმარტებას გვთავაზობდა.

შესაძლოა ზოგი წესი თავდაპირველად ალეგორიული გამონათქვამიც ყოფილიყო და მოგვიანებით პირდაპირ აკრძალვად გაეგოთ.

მაგალითად, მოკლე ფრაზა შეიძლებოდა სინამდვილეში ეთიკურ ან პოლიტიკურ რჩევას ნიშნავდეს.

სწორედ ასეთი საიდუმლო ფორმულები ქმნიდა პითაგორელთა საძმოს განსაკუთრებულ ატმოსფეროს.

პითაგორას თეორემა — ნამდვილად პითაგორამ აღმოაჩინა?

ყველაზე ცნობილი რამ, რასაც სკოლაში პითაგორას სახელს ვუკავშირებთ, არის:

a² + b² = c²

მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზის კვადრატი კათეტების კვადრატების ჯამის ტოლია.

მაგრამ აქაც ისტორიული სიფრთხილეა საჭირო.

ამ ურთიერთობის ცოდნა პითაგორამდე არსებობდა სხვა კულტურებშიც, მათ შორის ძველ ბაბილონურ მათემატიკაში.

ჩვენ ასევე არ გვაქვს პითაგორას მიერ დაწერილი მტკიცებულება.

ამიტომ რთულია ზუსტად თქმა, რა წვლილი შეიტანა პირადად პითაგორამ.

შესაძლოა მისი სკოლის განსაკუთრებული დამსახურება ყოფილიყო ასეთი მათემატიკური ურთიერთობების სისტემური კვლევა და მტკიცების კულტურის განვითარება.

მაგრამ მოგვიანებით პითაგორას სახელი იმდენად ძლიერი გახდა, რომ მთელი სკოლის აღმოჩენები ხშირად თვითონ მას მიეწერა.

როდესაც რიცხვებმა პითაგორელები შეაშინა

პითაგორელთა ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული თემა ირაციონალური სიდიდეების აღმოჩენას უკავშირდება.

თუ კვადრატის გვერდი არის 1, მისი დიაგონალი √2 გამოდის.

მაგრამ √2 ვერ გამოიხატება ორი მთელი რიცხვის უბრალო შეფარდებით.

ეს მნიშვნელოვანი აღმოჩენა იყო.

პოპულარულ ლეგენდებში ხშირად გვხვდება ამბავი, თითქოს პითაგორელებმა ეს აღმოჩენა საიდუმლოდ დამალეს და მისი გამჟღავნებელი ჰიპასოსი დაისაჯა ან ზღვაში დაიღუპა.

ამ ამბის დეტალები სანდოდ დადასტურებული არ არის.

მაგრამ იგი სიმბოლურად საოცრად ძლიერია.

სკოლა, რომელიც სამყაროს რიცხვით ჰარმონიაში ხედავდა, თავად მათემატიკაში წააწყდა ისეთ სიდიდეს, რომელიც მარტივ რიცხვით თანაფარდობას არ ემორჩილებოდა.

თითქოს თავად რიცხვმა უთხრა მათ:

რეალობა იმაზე უფრო ღრმაა, ვიდრე თქვენი სისტემა.

პენტაგრამა — პითაგორელთა ნიშანი

პითაგორელთა ტრადიციასთან ასევე ასოცირდება პენტაგრამა, ხუთქიმიანი ვარსკვლავი.

იგი მოგვიანებით დასავლური ეზოთერიზმის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ სიმბოლოდ იქცა.

პითაგორელურ გარემოში მას ჯანმრთელობასა და ურთიერთცნობასთან აკავშირებდნენ.

პენტაგრამის გეომეტრიაში განსაკუთრებული პროპორციები მეორდება და მოგვიანებით მას ოქროს კვეთასთანაც დააკავშირებენ.

მაგრამ აქაც ფრთხილად უნდა ვიყოთ.

თანამედროვე ოკულტიზმში პენტაგრამას უამრავი დამატებითი მნიშვნელობა აქვს — ხუთი ელემენტი, ადამიანი მიკროკოსმოსად, მაგიური დაცვა და სხვა.

ყველა ეს ინტერპრეტაცია პირდაპირ ძველ პითაგორელებს არ ეკუთვნის.

თუმცა პითაგორელურმა გეომეტრიულმა აზროვნებამ ნამდვილად შეუწყო ხელი იმ ტრადიციის ჩამოყალიბებას, სადაც ფორმა მხოლოდ ფორმა აღარ არის — იგი იდეის მატარებელია.

ქალი პითაგორელები

პითაგორელთა საზოგადოებაში ქალების არსებობაც განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს.

გვიანდელ წყაროებში რამდენიმე ქალი პითაგორელია დასახელებული.

ყველაზე ცნობილი მათ შორის არის თეანო.

ტრადიცია მას ხან პითაგორას ცოლად, ხან მოწაფედ და პითაგორელ ფილოსოფოსად წარმოაჩენს.

მის სახელთან დაკავშირებული ტექსტების ავტორობა რთული საკითხია, მაგრამ თვითონ ფაქტი, რომ პითაგორელთა ტრადიციაში ქალი ფილოსოფოსების სახელები შემორჩა, საინტერესოა.

საძმო მხოლოდ მამაკაცთა ინტელექტუალური კლუბის სახით არ გვევლინება.

იგი ცხოვრების საერთო წესის გარშემო შექმნილი საზოგადოება იყო.

პოლიტიკა და პითაგორელთა მტრობა

პითაგორელთა გავლენა მხოლოდ ფილოსოფიით არ შემოიფარგლებოდა.

კროტონსა და სამხრეთ იტალიის სხვა ქალაქებში პითაგორელებს პოლიტიკური გავლენაც ჰქონდათ.

სწორედ აქ იწყება მათი ისტორიის ბნელი ნაწილი.

დახურული, დისციპლინირებული და გავლენიანი ჯგუფი ბუნებრივად იწვევდა ეჭვსა და წინააღმდეგობას.

ანტიკურ წყაროებში აღწერილია პითაგორელთა წინააღმდეგ აჯანყებები და მათი შეკრების ადგილების თავდასხმები.

ერთ-ერთ მთავარ მოწინააღმდეგედ მოგვიანებით კილონი სახელდება.

გადმოცემით, მას პითაგორელთა საზოგადოებაში მიღებაზე უარი უთხრეს და შემდეგ მათი მოწინააღმდეგე გახდა.

რამდენად ზუსტია ამ ამბის ყველა დეტალი, სადავოა.

მაგრამ აშკარაა, რომ სამხრეთ იტალიაში პითაგორელთა პოლიტიკური გავლენა საბოლოოდ სერიოზულ კონფლიქტში გადაიზარდა.

პითაგორას სიკვდილი

პითაგორას სიცოცხლის დასასრულის შესახებ რამდენიმე განსხვავებული ვერსია არსებობს.

ერთ-ერთი ტრადიციის მიხედვით, კროტონში შექმნილი დაძაბულობის შემდეგ იგი მეტაპონტუმში გადავიდა და იქ გარდაიცვალა.

სხვა გვიანდელი ისტორიები მის სიკვდილს პითაგორელთა წინააღმდეგ განხორციელებულ ძალადობას უკავშირებს.

არსებობს განსაკუთრებით ცნობილი ლეგენდაც:

თითქოს გაქცევისას პითაგორას გზა ლობიოს ყანამ გადაუჭრა.

რადგან ლობიოს მიმართ წმინდა აკრძალვის დარღვევა არ სურდა, ყანაში შესვლას სიკვდილი არჩია.

ეს ისტორია თითქმის ნამდვილად ლეგენდარულია.

მაგრამ სიმბოლურად იდეალურად გამოხატავს იმ სახეს, რომელიც საუკუნეებმა პითაგორას შეუქმნა:

მასწავლებელი, რომელიც საკუთარ წესს სიცოცხლეზე მაღლა აყენებს.

„მან თვითონ თქვა“

პითაგორას ავტორიტეტი მის მიმდევრებში იმდენად ძლიერი გახდა, რომ მოგვიანებით ცნობილი გახდა ფორმულა:

Autos epha — „მან თვითონ თქვა.“

ანუ თუ მოძღვარმა თქვა, საკითხი თითქოს დასრულებული იყო.

დღევანდელი თვალით ეს შეიძლება დოგმატიზმად მოგვეჩვენოს.

მაგრამ საიდუმლო საძმოს კონტექსტში მასწავლებელი მხოლოდ ინფორმაციის მიმწოდებელი არ იყო.

იგი სულიერი გზის გამტარად ითვლებოდა.

მისი სიტყვა იმ გამოცდილებიდან მოდიოდა, რომელსაც ახალბედა ჯერ ვერ ფლობდა.

აქედან წარმოიქმნა პითაგორას თითქმის წმინდანის მსგავსი ავტორიტეტი.

ნახევრად ადამიანი, ნახევრად ლეგენდა

პითაგორას შესახებ ანტიკურ სამყაროში უამრავი ზებუნებრივი ამბავი გავრცელდა.

ამბობდნენ, რომ მას ოქროს ბარძაყი ჰქონდა.

რომ ერთსა და იმავე დროს ორ სხვადასხვა ადგილას გამოჩნდა.

რომ მდინარემ მას სახელით მიმართა.

რომ ცხოველებთან განსაკუთრებული კავშირი ჰქონდა.

რომ მომავალ მოვლენებს წინასწარ გრძნობდა.

რომ წინა ცხოვრებები ახსოვდა.

რა თქმა უნდა, ისტორიკოსისთვის ეს ცნობები ბიოგრაფიული ფაქტები არ არის.

მაგრამ მათი უგულებელყოფაც არ ღირს.

ისინი გვიჩვენებს, როგორ ხედავდნენ მას ადამიანები.

პითაგორა თანდათან ჩვეულებრივი ფილოსოფოსიდან გადაიქცა ღვთაებრივი ბრძენის არქეტიპად.

პითაგორა და პლატონი

პითაგორას ყველაზე დიდი ინტელექტუალური მემკვიდრეობა შესაძლოა სწორედ პლატონის ფილოსოფიაში გაგრძელდა.

პლატონურ სამყაროში მათემატიკა უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს.

ხილული რეალობა საბოლოო რეალობა არ არის.

სულის განწმენდა აუცილებელია.

კოსმოსი მოწესრიგებული მთლიანობაა.

მუსიკასა და მათემატიკურ პროპორციებს ღრმა ფილოსოფიური მნიშვნელობა აქვს.

სულის უკვდავებისა და გარდასხეულების იდეებიც გვხვდება.

ეს ყველაფერი მხოლოდ პითაგორასგან არ მომდინარეობს, მაგრამ პითაგორელური გავლენა პლატონურ ტრადიციაზე უდავოდ მნიშვნელოვანი იყო.

პლატონის გავლით კი ეს იდეები მთელ დასავლურ ფილოსოფიას გადაეცა.

პითაგორა და ნეოპლატონიზმი

საუკუნეების შემდეგ ნეოპლატონიკოსებმა პითაგორა კიდევ ერთხელ აღმოაჩინეს.

მათთვის იგი უბრალოდ ძველი მათემატიკოსი აღარ იყო.

იგი წმინდა ფილოსოფოსი და სულიერი მასწავლებელი გახდა.

პორფირიოსმა და იამბლიქემ მისი ბიოგრაფიები დაწერეს.

განსაკუთრებით იამბლიქეს ტექსტებში პითაგორას ცხოვრება თითქმის წმინდანის ცხოვრებას ემსგავსება.

ამ გზით პითაგორელობა დაუკავშირდა გვიანანტიკურ მისტიციზმს, თეურგიასა და ნეოპლატონურ სულიერ პრაქტიკას.

და სწორედ აქედან გადავიდა მისი ბევრი იდეა მოგვიანებით დასავლურ ეზოთერიზმში.

რიცხვიდან საკრალურ გეომეტრიამდე

პითაგორელური მემკვიდრეობის ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი შედეგი იყო რწმენა, რომ გეომეტრია ბუნების ღრმა წესრიგს გამოხატავს.

წერტილი.

ხაზი.

სამკუთხედი.

კვადრატი.

წრე.

პროპორცია.

ეს ყველაფერი მხოლოდ აბსტრაქტული ფორმები აღარ იყო.

ფორმას შეეძლო კოსმიური წესრიგის გამოხატვა.

ამ იდეამ საუკუნეების განმავლობაში გავლენა მოახდინა არქიტექტურაზე, ფილოსოფიაზე, მუსიკის თეორიაზე და სხვადასხვა ეზოთერულ სკოლაზე.

როდესაც მოგვიანებით ჰერმეტიკოსები იტყვიან, რომ მიკროკოსმოსსა და მაკროკოსმოსს შორის შესაბამისობა არსებობს, პითაგორელური რიცხვითი ხედვა ამ სამყაროს იდეალურად მოერგება.

პითაგორა და ალქიმიური აზროვნება

პითაგორა თავად იმ მნიშვნელობით ალქიმიკოსი არ ყოფილა, როგორადაც მოგვიანებით პარაცელსუსს ან სხვა ევროპელ ალქიმიკოსებს ვიცნობთ.

მაგრამ მისი ფილოსოფია ალქიმიური მსოფლმხედველობისთვის მნიშვნელოვანი საფუძველი გახდა.

რატომ?

რადგან პითაგორელურ სამყაროში განსხვავებული მოვლენების უკან საერთო სტრუქტურა შეიძლება არსებობდეს.

რიცხვი მუსიკად იქცევა.

რიცხვი გეომეტრიად იქცევა.

გეომეტრია კოსმოსურ წესრიგს გამოხატავს.

ადამიანის შინაგანი ჰარმონია კი იმავე წესრიგს უნდა დაემსგავსოს.

ალქიმიაშიც მოგვიანებით სწორედ ასეთი აზროვნება გვხვდება:

მატერიის გარდაქმნა და ადამიანის გარდაქმნა ერთმანეთს ირეკლავს.

რატომ გახდა პითაგორა ეზოთერიკოსებისთვის ასეთი მნიშვნელოვანი?

იმიტომ, რომ მან დასავლურ ტრადიციას დაუტოვა იდეა, რომლის ძალაც დღემდე იგრძნობა:

ხილული სამყარო შეიძლება უხილავი წესრიგის გამოხატულება იყოს.

როდესაც მუსიკას უსმენ — პროპორციას უსმენ.

როდესაც გეომეტრიულ ფორმას ხედავ — რიცხვით ურთიერთობას ხედავ.

როდესაც ციური სხეულების მოძრაობას აკვირდები — წესრიგს ხედავ.

და როდესაც საკუთარ შინაგან სამყაროს აწესრიგებ — შესაძლოა იმავე უნივერსალურ ჰარმონიას უახლოვდებოდე.

ეს არის მიზეზი, რატომაც პითაგორა ერთდროულად ეკუთვნის მათემატიკის, ფილოსოფიისა და მისტიციზმის ისტორიას.

მაგრამ სად მთავრდება პითაგორა და იწყება ლეგენდა?

ეს მისი ბიოგრაფიის მთავარი პრობლემაა.

პითაგორას გარდაცვალებიდან საუკუნეების შემდეგ დაწერილ წყაროებში იგი უკვე სასწაულმოქმედ ბრძენად გვევლინება.

ამიტომ ისტორიკოსები ცდილობენ ერთმანეთისგან გამოყონ:

ისტორიული პითაგორა;

ადრეული პითაგორელთა მოძრაობა;

და

გვიანდელი ნეოპითაგორელური ლეგენდა.

ეს სამი ყოველთვის ერთი და იგივე არ არის.

მაგრამ ეზოთერიზმის ისტორიისთვის სამივე მნიშვნელოვანია.

რადგან ზოგჯერ გავლენას არა მხოლოდ ის ახდენს, ვინ იყო ადამიანი სინამდვილეში, არამედ ისიც, ვინ ეგონათ იგი მომდევნო თაობებს.

პითაგორას უდიდესი მემკვიდრეობა

პითაგორას სახელი დღეს ადამიანთა უმეტესობას ერთ გეომეტრიულ თეორემას ახსენებს.

მაგრამ თუ მხოლოდ ამ ფორმულით დავიმახსოვრებთ, მისი ისტორიის ყველაზე საინტერესო ნაწილს დავკარგავთ.

მის გარშემო შექმნილი ტრადიცია ამბობდა:

სამყარო მოწესრიგებულია.

ამ წესრიგს რიცხვი გამოხატავს.

ჰარმონია შემთხვევითი არ არის.

ადამიანის სულსაც შეუძლია მოწესრიგება.

ცოდნა მხოლოდ გონების შევსება კი არა, ადამიანის გარდაქმნაა.

და სწორედ ამიტომ პითაგორელისთვის მათემატიკა და მისტიკა ერთმანეთის მტრები არ იყვნენ.

პირიქით.

რიცხვის შესწავლით ადამიანი თითქოს სამყაროს არქიტექტურას სწავლობდა.

მუსიკის შესწავლით — ამ არქიტექტურის ხმას.

გეომეტრიის შესწავლით — მის ფორმას.

ხოლო საკუთარი თავის შესწავლით — იმავე წესრიგის მცირე ანარეკლს საკუთარ თავში.

პითაგორას მთავარი კითხვა

შესაძლოა სწორედ აქ იმალება პითაგორას ისტორიის ყველაზე ძლიერი იდეა.

ჩვენ სამყაროს ყოველდღიურად ვუყურებთ და ვხედავთ მოვლენებს:

ადამიანებს,

საგნებს,

ვარსკვლავებს,

მოძრაობას,

ხმას,

ფორმას.

პითაგორელი კი მათ უკან სხვა რამეს ეძებდა.

ურთიერთობას.

რა პროპორციით უკავშირდება ერთი მეორეს?

რა წესრიგი ქმნის ჰარმონიას?

რატომ არის ზოგი ფორმა სტაბილური?

რატომ შეიძლება რიცხვი ერთდროულად მუსიკაში, გეომეტრიასა და ციურ მოძრაობაში გამოჩნდეს?

და თუ ბუნების სხვადასხვა დონეზე ერთი და იგივე პრინციპები მეორდება, მაშინ ჩნდება ყველაზე საინტერესო კითხვა:

იქნებ სამყარო მართლაც დაწერილია ენაზე, რომლის ასოებიც რიცხვები და ფორმებია?

სწორედ ამ კითხვამ გადააქცია პითაგორა უბრალო ძველი ბერძენი მოაზროვნიდან დასავლური მისტიკური ფილოსოფიის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ არქეტიპად.

მის შემდეგ რიცხვი აღარ იყო მხოლოდ ის, რამდენია რაღაც.

რიცხვი შეიძლებოდა ყოფილიყო პასუხი კითხვაზე:

რატომ არის სამყარო ისეთი, როგორიც არის?